Peynir etiketlerinde "peynir mayası" tek bir katkı gibi durur. Oysa sütü pıhtıya çeviren enzim ile o pıhtıyı aylar içinde Cheddar'a, Camembert'e ya da Roquefort'a dönüştüren canlılar farklı işler görür. University College Cork'tan Paul McSweeney'nin 2004 tarihli derlemesi olgunlaşmayı iki katmanda ele alıyor: birincil olaylar (kalan laktozun, laktatın ve sitratın metabolizması, lipoliz ve proteoliz) ve bunları izleyen ikincil olaylar (yağ asitleri ile amino asitlerin uçucu aroma bileşiklerine dönüşmesi). Bu yazının sorusu şu: pıhtılaşmayı başlatan enzim ile peyniri olgunlaştıran mikroflora aynı rolü mü taşır, yoksa aralarındaki iş bölümü peynir çeşitlerini birbirinden ayıran şeyin kendisi mi?
Önce bir terim ayrımı. Türkçede "maya" hem sütü pıhtılaştıran enzim preparatını (rennet, peynir mayası) hem de tek hücreli mantarları (yeast) anlatır. Bu yazıda "peynir mayası" pıhtılaştırıcıyı, "maya" ise peynirin kabuğunda ve içinde büyüyen mantarları ifade ediyor.
Peynir mayası sütü nasıl pıhtılaştırır?
Sütteki proteinin büyük kısmı kazeindir ve kazeinler süt içinde misel denen kolloidal parçacıklar hâlinde dağılmış durumdadır. Bu misellerin dış katmanını κ-kazein (kappa-kazein) oluşturur ve onları birbirinden uzak tutar. Victoria Üniversitesi'nden Joseph Kayihura'nın 2024'te Food Science & Nutrition'da yayımlanan eleştirel derlemesine göre peynir mayasındaki ana enzim olan kimozin (chymosin), κ-kazeinin fenilalanin–metiyonin (Phe105–Met106) bağını özgül olarak keser. Kesimden iki parça çıkar: miselde kalan para-κ-kazein ve suya geçen kazeinomakropeptit (106–169. kalıntılar; şeker taşıyan formuna glikomakropeptit denir).
Pıhtılaşma iki aşamada ilerler. Birincisi enzimatik aşamadır: kimozin κ-kazeini keser ve misellerin dengeleyici dış katmanını ortadan kaldırır. İkincisi agregasyon aşamasıdır: dış katmanını yitiren para-kazein miselleri bir araya gelir ve jel oluşur. Peynircilikte süte peynir mayası eklenmeden önce kalsiyum klorür katılmasının nedeni budur; Kayihura'nın aktardığı gibi kalsiyum klorür para-kazein misellerinin bir araya gelme hızını artırır. Derleme, uzun süre genel kabul gören "jelleşme için κ-kazeinin yüzde 85'inden fazlası kesilmeli" varsayımını da sorguluyor: farklı analiz yöntemleriyle elde edilmiş verileri yeniden değerlendiren yazar, normal peynircilik koşullarında jelleşmenin κ-kazein hidrolizi yüzde 80'in altındayken gerçekleştiği sonucuna varıyor. Bu aşamada enzimin işi dar ve hedeflidir: tek bir proteinin tek bir bağı.
Kimozin nereden gelir: buzağı midesinden fermantasyon tankına mı?
ABD Gıda ve İlaç Dairesi'nin (FDA) 1993'te yayımladığı bir nihai kurala göre gıda sınıfı peynir mayası buzağı, oğlak ya da kuzuların dördüncü midesinden (şirden, abomasum) elde edilir; ticari olarak genellikle sütten kesilmemiş buzağıların şirdeninden sulu ekstraksiyonla hazırlanır, ardından asitlendirilerek etkin olmayan öncül prokimozin kimozine dönüştürülür. Catania Üniversitesi'nden Nicosia ve meslektaşlarının 2022 tarihli derlemesine göre buzağı peyniri mayası yaklaşık yüzde 80 kimozin ve yüzde 20 pepsinden oluşur; pepsin kazeinleri daha az seçici biçimde keser.
Buzağı kimozininin geni 1980'lerde farklı laboratuvarlarda klonlanıp mikroorganizmalara aktarıldı. FDA, 1990'da Escherichia coli K-12 suşunda üretilen kimozin preparatının "genel olarak güvenli kabul edilen" (GRAS) bir madde olduğunu teyit etti; Karen Goldman Herman'ın Berkeley Technology Law Journal'daki incelemesi bunu FDA'nın onayladığı ilk genetik mühendislik ürünü gıda bileşeni olarak kaydediyor. 1993 kuralı, Aspergillus niger var. awamori ile üretilen kimozinin buzağı kimozini ile aynı molekül ağırlığına ve aynı işlevsel etkinliğe sahip olduğunu, bu nedenle peynir mayasındaki enzime eşdeğer sayıldığını belirtiyor. Bu ürünler bugün fermantasyonla üretilen kimozin (fermentation-produced chymosin, FPC) adıyla anılıyor. Nicosia ve ekibine göre buzağı peyniri mayası günümüzde dünyadaki pıhtılaştırıcı talebinin yalnızca yüzde 20–30'unu karşılayabiliyor.
Seçenekler bunlarla sınırlı değil. Rhizomucor miehei ve Rhizomucor pusillus küflerinin aspartik proteazları üç boyutlu yapı bakımından kimozine benzer ve ticari olarak en çok kullanılan mikrobiyal pıhtılaştırıcılar arasındadır. Bitkisel tarafta en iyi bilinen örnek, yabani enginar (Cynara cardunculus) çiçeklerinden elde edilen kardozinlerdir; Portekiz'in Serra da Estrela ve Serpa'sı, İspanya'nın Torta del Casar ve La Serena'sı bu çiçek ekstraktıyla pıhtılaştırılır. Aynı derleme bitkisel enzimlerin yüksek proteolitik etkinliğinin acılığa yol açabildiğini not ediyor.
Deve kimozini, pıhtılaştırma ile genel protein yıkımı arasındaki dengenin neden önemli olduğunu gösteriyor. Kappeler ve meslektaşlarının 2006'da yayımladığı çalışmada rekombinant deve kimozini inek sütünde sığır kimozininden yüzde 70 daha yüksek pıhtılaştırma etkinliği gösterdi; özgül olmayan proteaz etkinliği ise sığır kimozininin yalnızca yüzde 20'si kadardı. Bu, pıhtılaştırmanın genel proteolize oranının yedi kat yüksek olması demek. Bansal ve ekibinin 2009'daki Cheddar denemesinde deve kimozini birincil proteolizi ve acılığı azalttı.
Pıhtı oluştuktan sonra peynir mayası ne yapmaya devam eder?
Sorunun ilk cevabı burada çıkıyor: kimozin işini pıhtıyla bitirmez. McSweeney'ye göre süte eklenen pıhtılaştırıcı etkinliğinin yüzde 30'a kadarı, enzim türüne, pişirme sıcaklığına ve peyniraltı suyunun süzüldüğü andaki pH'a bağlı olarak pıhtıda etkin biçimde kalır. Bu kalıntı enzim olgunlaşma boyunca başka kazeinleri kesmeyi sürdürür.
Ana hedefi αs1-kazeindir. Kimozin bu proteini önce Phe23–Phe24 bağından keser; açığa çıkan küçük parça (αs1-CN f1-23) başlangıç kültürü bakterilerinin proteinazlarıyla hızla parçalanır. β-kazeini ise çözeltide yedi noktadan keser; bunların çoğu molekülün hidrofobik C-ucuna yakındır ve Leu192–Tyr193 gibi bağların kesilmesi acı tadı olan kısa hidrofobik peptitler üretebilir. Para-κ-kazein ise ne çözeltide ne de peynirde kimozinle parçalanıyor görünür.
Kimozinin bu ikinci rolü her peynirde aynı ağırlıkta değildir. Yaklaşık 55 °C'de pişirilen İsviçre tipi peynirlerde kimozin etkinliğinin büyük kısmı kaybolur ve αs1-kazein yavaş parçalanır. Bu peynirlerde baş rolü sütün kendi enzimi plazmin alır. Plazmin kandan süte geçen, tripsine benzer bir serin proteinazdır; en iyi yaklaşık pH 7,5 ve 37 °C'de çalışır, ısıya görece dayanıklıdır ve pişirme sıcaklığından sağ çıkar. Peynirdeki en önemli substratı β-kazeindir; onu üç noktadan keserek γ-kazeinleri oluşturur. Mozzarella'da da benzer bir tablo vardır: yüksek sıcaklıktaki germe aşaması kimozini büyük ölçüde denatüre eder ve yaklaşık üç haftalık kısa olgunlaşmayla birleşince çözünür azot düzeyi düşük kalır.
Yani pıhtılaştıran enzim kısmen olgunlaştırıcıdır da; ama ürettiği şey çoğunlukla büyük ve orta boy peptitlerdir. Aromanın asıl yapı taşlarını üretmek başka ellere kalır.
Başlangıç kültürü yalnızca asit mi üretir?
Başlangıç kültürü (starter culture), laktozu laktik aside çeviren seçilmiş laktik asit bakterileridir. Birçok peynirde bu işi Lactococcus lactis suşları, İsviçre tipi peynirlerde Streptococcus thermophilus ve termofil laktobasiller üstlenir. Asitlenmenin hızı ve derecesi, pıhtının mineral kaybını ve dolayısıyla ilk dokusunu belirler. Pıhtıda kalan az miktardaki laktoz da olgunlaşmanın ilk evresinde hızla laktata dönüştürülür.
Bakterilerin ikinci ve belki daha önemli işi protein yıkımıdır. Laktik asit bakterileri pek çok amino asidi kendileri üretemez; bu yüzden karmaşık bir proteolitik sisteme sahiptirler. Lactococcus'ta bu sistemin merkezinde hücre zarfına bağlı bir proteinaz, laktosepin (PrtP) bulunur: yaklaşık 140 kDa büyüklüğünde, en iyi pH 5,5–6,5'te çalışan bir serin proteinaz. Peynirde laktosepinin asıl işi kazeinin kendisinden çok, kimozinin ya da plazminin ürettiği orta boy peptitleri kısaltmaktır. Ardından hücre içindeki peptidazlar devreye girer ve peptitleri serbest amino asitlere kadar parçalar. Bu enzimler hücre içinde olduğu için başlangıç bakterileri ölüp parçalandıkça (otoliz) peynir matrisine karışır.
McSweeney'ye göre proteolizin aromaya asıl katkısı, serbest kalan amino asitlerin sonraki yıkım tepkimelerine hammadde olmasıdır. Aminotransferazlar amino asitleri α-keto asitlere çevirir; bunlar da uçucu bileşiklere dönüşür. Metiyonin yıkımı metanetiyol, dimetil disülfür, dimetil trisülfür ve metional gibi kükürtlü aroma bileşiklerinin ana kaynağıdır; örneğin metiyonin-γ-liyaz metiyonini metanetiyol, α-ketobütirat ve amonyağa çevirir.
Olgunlaşma ilerledikçe sahneye başka bakteriler de çıkar. Başlangıç kültürünün hücreleri ölürken, çoğunlukla fakültatif heterofermantatif laktobasillerden oluşan başlangıç dışı laktik asit bakterileri (non-starter lactic acid bacteria, NSLAB) çoğalır. Bazı peynirlerde ikincil flora bilinçli olarak istenir. Emmental'de Propionibacterium freudenreichii sıcak oda aşamasında laktatı propiyonat, asetat, karbondioksit ve suya çevirir; ilk ikisi tada katkı yapar, karbondioksit ise pıhtının zayıf bir noktasında birikerek göz oluşturur. Hollanda tipi peynirlerdeki küçük gözler ve tereyağımsı diasetil aroması ise sitratı kullanabilen laktokok suşları ile Leuconostoc türlerinin eseridir.
Lipoliz nedir, peynirde yağ ne zaman aromaya dönüşür?
Lipoliz, süt yağındaki trigliseritlerin enzimlerle parçalanıp serbest yağ asitlerinin açığa çıkmasıdır. Peynirde yağın oksidasyonu, düşük redoks potansiyeli (yaklaşık −250 mV) nedeniyle çok sınırlıdır; asıl değişim hidrolizdir. Geviş getiren hayvanların süt yağı kısa zincirli yağ asitlerince zengindir ve bu asitler serbest kaldığında çok düşük eşiklerde algılanır.
Lipazların kaynağı ürüne göre değişir. Sütün kendi lipoprotein lipazı çiğ süt peynirlerinde önemlidir; pastörizasyon onu büyük ölçüde etkisizleştirir, tamamen etkisizleştirmek için 78 °C'de 10 saniye gerekir. Ticari peynir mayası ekstraktlarında lipaz etkinliği bulunmaz. Ama Provolone ve Pecorino gibi bazı sert İtalyan peynirlerinde kullanılan maya macunu (rennet paste), genç buzağı, kuzu ya da oğlağın midesinin içeriğiyle birlikte ezilmesiyle hazırlanır ve kimozinin yanında yüksek düzeyde pregastrik esteraz taşır. Dil kökündeki bezlerden salgılanan ve emme sırasında sütle mideye inen bu enzim, trigliseritlerin sn-3 konumundaki kısa zincirli yağ asitlerine özgüdür ve bu peynirlerdeki yoğun lipolizin sorumlusudur. Burada pıhtılaştırıcı preparat, içindeki ikinci enzim sayesinde doğrudan bir olgunlaştırıcıya dönüşür.
Cheddar ve Gouda gibi pastörize sütten yapılan, içten bakteriyle olgunlaşan peynirlerde güçlü bir lipolitik ajan yoktur; başlangıç ve başlangıç dışı bakterilerin hücre içi esterazları uzun olgunlaşma boyunca yavaş yavaş yağ asidi açığa çıkarır. En güçlü lipoliz küflerden gelir. McSweeney'nin derlemesindeki tabloda toplam serbest yağ asidi Edam için 356 mg/kg, Cheddar için 4.842 ile 9.492 mg/kg arasında, Parmesan için 13.697 mg/kg, Roquefort için 25.969 mg/kg olarak veriliyor.
Beyaz küf kabuktan içeriyi nasıl yumuşatır?
Camembert ve Brie gibi yüzeyde küfle olgunlaşan peynirlerde kilit olay laktatın yıkımıdır. McSweeney'ye göre üretimden kısa süre sonra yüzeyde önce Geotrichum candidum ve mayalar büyür, ardından yoğun bir Penicillium camemberti örtüsü gelir. Leclercq-Perlat ve meslektaşlarının 2004'te Journal of Dairy Research'te yayımladığı kontrollü Camembert tipi peynir deneylerinde G. candidum 4. ile 10. günler arasında üstel büyüdü, P. camemberti miseli ise 6. günden sonra gelişmeye başladı.
Bu mantarlar yüzeydeki laktatı oksidatif yolla tüketerek yüzeyin asitliğini giderir. Sonuçta merkezden kabuğa doğru bir pH eğimi oluşur ve laktat merkezden yüzeye doğru göç eder. Olgun peynirde yüzeyde proteinlerden amonyak oluşur ve içeri yayılır. Leclercq-Perlat'ın deneyinde kabuktaki amonyak 6. güne kadar düşük kaldı, sonra mantar yoğunluğunu izleyerek hızla yükseldi; yüzey pH'ı amonyak ve mantar büyümesiyle anlamlı biçimde ilişkiliydi. Kabuk pH'ı 7'ye yaklaştığında Brevibacterium linens üstel büyümeye geçti.
Yumuşamanın mekanizması ilk bakışta beklenmedik. Yüzeyde pH yükseldikçe kalsiyum fosfat kabukta çöker ve bu, kalsiyum fosfatın merkezden yüzeye göçünü sürdürür. İçerideki kalsiyum fosfatın azalması, yükselen pH ve proteoliz birlikte olgun Camembert'in yumuşak iç kısmını oluşturur. Üstelik P. camemberti'nin enzimleri yüzeyde kalır ve peynirin içine kayda değer ölçüde yayılmaz; içerideki proteolizin asıl sorumluları plazmin ve kalıntı pıhtılaştırıcıdır. Yükselen pH kimozinden çok plazminin işine yarar, çünkü ortam plazminin en iyi çalıştığı değere yaklaşır. Küf burada proteini kendisi parçalamaktan çok, sütün kendi enzimine uygun ortamı hazırlar.
Mavi küf neden peynirin içinde yaşar?
Mavi damarlı peynirlerde rol dağılımı değişir. León Üniversitesi'nden López-Díaz ve meslektaşlarının 2023'te Dairy dergisinde yayımladığı derlemeye göre Penicillium roqueforti, Penicillium türleri arasında büyümek için en az oksijene ihtiyaç duyan türdür; tuzla uyarılması ve düşük sıcaklıkta büyüyebilmesi de onun peynirin içinde yaşayabilmesini açıklar. Üretim buna göre kurgulanır: pıhtı küçük parçalara kesilir ki hamur açık dokulu kalsın; Leuconostoc eklenirse ürettiği karbondioksit pıhtının yapısını açarak küfün içeride gelişmesine yardım eder; peynirler çoğunlukla iğneyle delinir ki içeri hava girsin ve küf hamurun içinde düzgün dağılsın. Olgunlaşma genellikle yaklaşık 10 °C'de, yüzde 85–95 bağıl nemde ve en az 1–2 ay sürer; bazı çeşitlerde doğal mağaralarda yapılır.
Bu peynirlerde P. roqueforti hem ana proteolitik ajan hem de lipolizin ana kaynağıdır. Aspartil ve metalloproteinazlar salgılar, ayrıca peptitleri amino asitlere indiren ekzopeptidazlara sahiptir. Derlemeye göre olgunlaşmanın başında çözünür azottaki hafif artış asıl olarak kimozinden kaynaklanır; küf spor oluşturduktan sonra salgıladığı proteinazlar artışı hızlandırır. Olgunlaşma sonunda αs1- ve β-kazeinin yalnızca küçük bir kısmı bozulmadan kalır. pH ise ilk günlerdeki 4,7–5,0 düzeyinden olgunlaşma sonunda 6,0–7,0'ye çıkar.
Mavi peynirin aroma imzası yağdan gelir. McSweeney'ye göre P. roqueforti'nin sporları ve miselleri serbest yağ asitlerini β-oksidasyonun ilk basamaklarına karşılık gelen bir yolla metil ketonlara çevirir; en yaygınları pentan-2-on, heptan-2-on ve nonan-2-ondur ve üretim hızı pH 5 ile 7 arasında en yüksektir. Küfün enzimleri bu ketonların bir kısmını karşılık gelen ikincil alkollere indirger. López-Díaz ve ekibinin derlediği verilere göre ketonlar Roquefort, Bleu des Causses ve Bleu d'Auvergne'in toplam aroma profilinin yüzde 50–75'ini, Gorgonzola'nınkinin yüzde 47–55'ini, Stilton'ınkinin yüzde 55–75'ini oluşturur.
Aynı süt neden bu kadar farklı peynirlere dönüşür?
Bu iş bölümü yan yana konduğunda ürünler arasındaki farklar okunabilir hâle gelir. McSweeney, peynir mayasıyla pıhtılaştırılan peynirlerin olgunlaşma süresinin yaklaşık iki haftadan (Mozzarella) iki yılı aşan sürelere (Parmigiano Reggiano, çok olgun Cheddar) uzandığını hatırlatıyor ve proteoliz deseninin her çeşide neredeyse özgü olduğunu vurguluyor. Bu deseni belirleyen başlıca etkenler pişirme sıcaklığı, nem, olgunlaşma süresi, kalıntı pıhtılaştırıcı, plazminojenin plazmine dönüşmesi ve güçlü proteolitik bir ikincil floranın varlığıdır.
- Cheddar: Kalıntı kimozin αs1-kazeini erken keser, başlangıç bakterileri ve NSLAB peptitleri amino asitlere indirger; lipoliz düşük düzeyde kalır.
- Emmental: Yaklaşık 55 °C'lik pişirme kimozini büyük ölçüde etkisizleştirir; plazmin öne çıkar, propiyonik bakteriler göz ve tat üretir.
- Parmigiano Reggiano: Koruma altındaki üretim belgesi pıhtılaştırmada yalnızca kimozin içeriği yüksek buzağı peyniri mayasına ve yerel peyniraltı suyu kültürüne izin verir, seçilmiş kültürleri kabul etmez ve en az 12 ay olgunlaştırmayı şart koşar. Yüksek pişirme sıcaklığı kimozinin çoğunu denatüre eder; McSweeney'ye göre bu peynirdeki kapsamlı proteolizin asıl sorumlusu laktobasil proteinazlarıdır.
- Camembert: Küf yüzeyde laktatı tüketip pH'ı yükseltir; içerideki yumuşamayı plazmin, kalıntı pıhtılaştırıcı ve kalsiyum fosfat göçü sağlar.
- Mavi peynirler: Küf içeride hem proteini hem yağı yoğun biçimde parçalar; metil ketonlar aromaya hâkim olur.
- Provolone ve Pecorino: Yoğun lipolizin kaynağı küf değil, maya macunundaki pregastrik esterazdır.
Olgunlaşma koşulları, bu enzimlerden hangisinin ne kadar çalışacağını belirleyen ayarlardır. McSweeney'ye göre kalan laktozun laktata dönüşme hızı büyük ölçüde sıcaklığa ve nemdeki tuz oranına bağlıdır; Cheddar gibi kuru tuzlanan peynirlerde tuz hızla yükselince başlangıç bakterilerinin etkinliği durur. Mavi peynirlerde 8–12 °C ve yüzde 90'ın üzerindeki bağıl nem, pH ve tuz eğimleriyle birlikte ikincil floranın gelişimini yönlendirir.
Pıhtılaştıran enzim ile olgunlaştıran flora aynı rolü mü taşır?
Kısa cevap hayır, ama birbirinden tamamen kopuk da değiller. Kimozin pıhtılaşmada tek bir bağı keserek çok dar bir iş yapar; pıhtıda kalan kısmı olgunlaşmada büyük peptitler üreterek ikinci bir rol üstlenir, pişirme sıcaklığı yüksekse bu rolü plazmine bırakır. Başlangıç kültürü önce asitlendirir, sonra ölüp parçalanarak peptidazlarını matrise bırakır ve amino asitleri aromaya hazırlar. Küf ise kendi enzimleriyle doğrudan (mavi peynirlerde) ya da ortamın pH'ını değiştirerek dolaylı yoldan (Camembert'te) çalışır. Peynir mayası peynirin başlangıç noktasını belirler; bakteri, küf, sıcaklık ve zaman ise varacağı yeri.
Bunun okur için somut bir karşılığı var: etiketteki "peynir mayası" ya da "mikrobiyal peynir mayası" ifadesi pıhtılaşmanın nasıl yapıldığını söyler, peynirin tadını değil. Tadı anlamak için sorulması gereken sorular başka: hangi kültür kullanıldı, pıhtı hangi sıcaklıkta pişirildi, peynir kaç ay ve hangi koşulda bekledi, kabukta ya da hamurda hangi küf büyüdü? Olgun bir Camembert'ten kabuğa yakın kısımla merkezi ayrı ayrı tatmak, aynı dilimin içindeki pH eğiminin dokuyu ve tadı nasıl değiştirdiğini doğrudan gösterir.
Kaynaklar
- P. L. H. McSweeney — Biochemistry of cheese ripening, International Journal of Dairy Technology 57(2/3):127 vd. (2004) — https://www.cheesescience.org/cheese_types/biochemistryofcheeseripening.pdf
- J. F. Kayihura — Extent of κ-casein hydrolysis during renneting of bovine milk: A critical assessment of the analytical and estimation approaches, Food Science & Nutrition 12(3):1399–1412 (2024) — https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10916671/
- F. D. Nicosia, I. Puglisi, A. Pino, C. Caggia, C. L. Randazzo — Plant Milk-Clotting Enzymes for Cheesemaking, Foods 11(6):871 (2022) — https://doi.org/10.3390/foods11060871
- U.S. Food and Drug Administration — Direct Food Substances Affirmed as Generally Recognized as Safe; Chymosin Enzyme Preparation Derived From Aspergillus niger van Tieghem variety awamori, Federal Register 58(87), Rules and Regulations (7 Mayıs 1993) — https://archives.federalregister.gov/issue_slice/1993/5/7/27197-27203.pdf
- K. G. Herman — Issues in the Regulation of Bioengineered Food, Berkeley Technology Law Journal 7(1):107–136 (1993 telif yılı) — https://btlj.org/data/articles2015/vol7/7_1/7-berkeley-tech-l-j-0107-0136.pdf
- S. R. Kappeler, H. J. M. van den Brink, H. Rahbek-Nielsen, Z. Farah, Z. Puhan, E. B. Hansen, E. Johansen — Characterization of recombinant camel chymosin reveals superior properties for the coagulation of bovine and camel milk, Biochemical and Biophysical Research Communications 342(2):647–654 (2006) — https://doi.org/10.1016/j.bbrc.2006.02.014
- N. Bansal, M. A. Drake, P. Piraino, M. L. Broe, M. Harboe, P. F. Fox, P. L. H. McSweeney — Suitability of recombinant camel (Camelus dromedarius) chymosin as a coagulant for Cheddar cheese, International Dairy Journal 19(9):510–517 (2009) — https://doi.org/10.1016/j.idairyj.2009.03.010
- T. M. López-Díaz, Á. Alegría, J. M. Rodríguez-Calleja, P. Combarros-Fuertes, J. M. Fresno, J. A. Santos, A. B. Flórez, B. Mayo — Blue Cheeses: Microbiology and Its Role in the Sensory Characteristics, Dairy 4(3):410–422 (2023) — https://doi.org/10.3390/dairy4030027
- M.-N. Leclercq-Perlat, F. Buono, D. Lambert, E. Latrille, H.-E. Spinnler, G. Corrieu — Controlled production of Camembert-type cheeses. Part I: Microbiological and physicochemical evolutions, Journal of Dairy Research 71(3):346–354 (2004) — https://doi.org/10.1017/S0022029904000196
- Avrupa Birliği / Consorzio del Formaggio Parmigiano Reggiano — "Parmigiano Reggiano" DOP Documento unico, Gazzetta ufficiale dell'Unione europea C 132/17 (13.4.2018) — https://backend.parmigianoreggiano.com/uploads/documento_unico_parmigiano_reggiano_dop_cab22d56a6.pdf
Yazar Hakkında
Çağada Eroğlu Kırım (d.1987, Bursa) yatırımcı, iş insanı ve seri girişimcidir. Lisans eğitimini Koç Üniversitesi İşletme Bölümü ile tamamlayan Kırım, Londra City Üniversitesi'nde enerji piyasaları üzerine yüksek lisans yapmıştır. Kırım, yüksek lisans eğitiminin devam ettiği süreçte bir dönem Amerika Birleşik Devletleri’nin California eyaletinin Los Angeles kentinde bulunan UCLA’da (University of California, Los Angeles) da eğitim almıştır.


Yorum Bırak
Sizde yorum yaparak topluluğa katılmak ister misiniz?